Κεφαλογιάννη Ν. & Παπαστεργίου Χ

http://www.greekarchitects.gr/index.php?maincat=3&newid=68&curpage=2

Ένας προσεκτικός παρατηρητής της σύγχρονης αρχιτεκτονικής θα μπορούσε να διαπιστώσει ότι εμφανίζεται την τελευταία περίοδο μια στροφή της αρχιτεκτονικής προς την κατεύθυνση εκείνη που είναι περισσότερο ευαισθητοποιημένη με την διαμόρφωση του εδάφους, έτσι ώστε να εντάσσει την αρχιτεκτονική στο τοπίο, και προς τις τεχνικές εκείνες που επιχειρούν να συνδυάσουν την αρχιτεκτονική τοπίου με την αρχιτεκτονική κατασκευή κτηρίων και συνόλων.

1. Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΤΗΣ ΣΧΗΜΑΤΟΠΟΙΗΣΗΣ
2. ΝΕΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ
http://www.oneoff-architecture.tk

Ένας προσεκτικός παρατηρητής της σύγχρονης αρχιτεκτονικής θα μπορούσε να διαπιστώσει ότι εμφανίζεται την τελευταία περίοδο μια στροφή της αρχιτεκτονικής προς την κατεύθυνση εκείνη που είναι περισσότερο ευαισθητοποιημένη με την διαμόρφωση του εδάφους, έτσι ώστε να εντάσσει την αρχιτεκτονική στο τοπίο, και προς τις τεχνικές εκείνες που επιχειρούν να συνδυάσουν την αρχιτεκτονική τοπίου με την αρχιτεκτονική κατασκευή κτηρίων και συνόλων.
Αυτού του περιεχομένου αρχιτεκτονικές προτάσεις εμφανίζονται είτε στα όρια των αστικών συνόλων, όπου ο συγκροτημένος πολεοδομικός σχεδιασμός έρχεται να συναντήσει κομμάτια του φυσικού περιβάλλοντος μη αλλοιωμένα ακόμα από την ανθρώπινη παρέμβαση, είτε μέσα σε αμιγή φυσικά περιβάλλοντα όπου, για διάφορους λόγους, εμφανίζεται η ανάγκη για την δημιουργία αρχιτεκτονικών κατασκευών που να καλύπτουν συγκεκριμένες ανάγκες (παραδείγματος χάριν μουσείων φυσικής ιστορίας και περιβάλλοντος, περιβαλλοντικά ινστιτούτα ή χώροι καλλιτεχνικής δράσης, όπως landart ). Είτε ο σχεδιασμός αναπτύσσεται στα όρια, είτε στο εσωτερικό του φυσικού περιβάλλοντος το δίλημμα που εμφανίζεται είναι το ίδιο. Πώς θα συνδυαστεί στα πλαίσια ενός σχεδιαστικού εγχειρήματος, η τεχνική, ορθολογική και υποκείμενη σε συγκεκριμένους κανόνες κτιριακή οργάνωση με το άναρχο περιβάλλον που υπόκειται σε σύνθετους και εν πολλοίς αδιανόητους φυσικούς κανόνες.
Πολλές από τις αρχιτεκτονικές προτάσεις που εμφανίζονται την τελευταία περίοδο, δείχνουν να έχουν επιλέξει μια συγκροτημένη στρατηγική αντιμετώπισης αυτού του σχεδιαστικού προβλήματος. Είναι η στρατηγική της σχηματοποίησης. Σύμφωνα με αυτήν, ο σχεδιαστής προσπαθεί να συνειδητοποιήσει τις δυνάμεις και τις αρχές που συγκρότησαν το φυσικό περιβάλλον στο οποίο καλείται να ενταχθεί και επιχειρεί να τις σχηματοποιήσει, δηλαδή να τις μεταγράψει σε ένα νοητικό σχήμα που χρησιμοποιεί τα κλασικά εργαλεία της αναπαράστασης και της κατασκευής που έχει στην διάθεσή του ο αρχιτέκτονας. Διαμέσου της σχηματοποίησης επιχειρεί να εντάξει τις παραπάνω αναγνώσεις του τοπίου μέσα στο σχεδιασμό του και να επιτύχει την καλύτερη δυνατή συνύπαρξη κατασκευής και τοπίου. Ουσιαστικά η σχηματοποίηση είναι η σχεδιαστική μεθερμηνεία των συνδετικών-συνθετικών στοιχείων της φύσης κάνοντας χρήση των αρχιτεκτονικών δυνατοτήτων αντίληψης και αναπαράστασης του χώρου. Εργαλείων που στις μέρες μας διευρύνονται εξ αιτίας των νέων τεχνολογιών, από την μία, και των νέων πειραματισμών στον τομέα της αναπαράστασης, από την άλλη. Αυτή η διαδικασία επιτρέπει στο σχεδιαστή να χειριστεί και τα δύο συντιθέμενα στοιχεία στο ίδιο σχεδιαστικό επίπεδο.
Έρευνες και εργασίες πάνω στο θέμα της σχηματοποίησης και των δυνατοτήτων της έχουν γίνει πολλές. Για τον ελληνικό χώρο μπορούμε να κάνουμε αναφορά στις ιστορικές, θεωρητικές και σχεδιαστικές προσεγγίσεις του τοπίου μέσα από τα μεταπτυχιακά μαθήματα του Κ. Μωραΐτη (επίκουρος καθηγητής ΕΜΠ) στο πρόγραμμα «Σχεδιασμός – Χώρος – Πολιτισμός» του συγκεκριμένου πολυτεχνείου. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, πέρα από τις κλασσικές σπουδές αρχιτεκτονικής τοπίου στο UPC της Βαρκελώνης και στο Πανεπιστήμιο της Γλασκόβης, έρευνες και εργασίες για την σχέση τοπίου και αρχιτεκτονικής σε μεγαλύτερη κλίμακα ( territorial design ) γίνονται στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα αρχιτεκτονικής του UPC στη Βαρκελώνη που πραγματοποιεί το Ινστιτούτο IaaC με τίτλο: “ Advanced Architecture” (www.iaacat.com).

2. ΝΕΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αρχιτεκτονικής πρότασης είναι το υπό κατασκευήν έργο του Peter Eisenman στήν πόλη: Santiago de Compostela της Ισπανίας, όπου επιχειρεί να κατασκευάσει ένα πολιτιστικό κέντρο (City of Culture of Galicia). Βασική αρχή της πρότασής του είναι η προσπάθεια προσαρμογής στα χαρακτηριστικά του τοπίου. Αν και μέσα από την πρότασή του, επιχειρεί να «επανακατασκευάσει» ένα μεγάλο κομμάτι του φυσικού αναγλύφου, ο σχεδιασμός του γίνεται με τέτοιο τρόπο ώστε να ενταχθεί η συγκεκριμένη κατασκευή στο τοπίο, επιχειρώντας μια επανα-ανάγνωσή του, μια σχηματοποίησή του. (www.eisenmanarchitects.com)

Στην ίδια κατεύθυνση κινείται η πρόταση του Foreign Office Architects ( FOA ) των Alejandro Zaera - Polo και Farshid Moussavi για το λιμάνι της Yokohama . Στην πρόταση αυτή, ο σχεδιασμός ενός κομματιού του λιμανιού της Yokohama γίνεται με όρους σχεδιασμού τοπίου. Η συγκεκριμένη κατασκευή, όφειλε να βρίσκεται σε ένα αρμονικό διάλογο με την θάλασσα και να επιχειρήσει να αποστασιοποιηθεί από ένα τυποποιημένο σχεδιασμό των λιμενικών εγκαταστάσεων. Αυτές οι αρχικές επιδιώξεις γίνονται πράξη μέσα από τον σχηματοποιημένο σχεδιασμό εκ μέρους του FOA που τελικά υλοποιήθηκε πρόσφατα (www.f-o-a.net). Ανάλογες ιδέες με την παραπάνω, παρουσιάζουν οι συντελεστές του γραφείου FOA μέσω της πρότασής τους “ Hypervelocity Interchanges ” στο βιβλίο HyperCatalunya του Ινστιτούτου Προωθημένης Αρχιτεκτονικής της Καταλωνίας ( IaaC ). [ Iaac, Hypercatalunya. Research Territories , ed. Actar , Barcelona , 2002 και στο διαδικτυακό τόπο www.hipercatalunya.org ].

Ο σταθμός τρένων της Zaha Hadid στη Νάπολη της Ιταλίας, αν και ακολουθεί σε γενικές γραμμές την γνωστή σχεδιαστική φιλοσοφία της βρετανό-ιρακινής αρχιτέκτονος, έρχεται να διαφοροποιηθεί από άλλα της έργα, στο βαθμό που σε αυτή της την πρόταση ενδιαφέρεται περισσότερο για τη σχέση του σταθμού που σχεδιάζει με το τοπίο στο οποίο αυτός καλείται να ενταχθεί. Πάντα με την χρήση των σχεδιαστικών εργαλείων που την χαρακτηρίζουν επιτυγχάνει να εντάξει κομμάτια από τα βασικά χαρακτηριστικά του ιταλικού τοπίου στις κατευθυντήριες γραμμές της πρότασής της. Και σε αυτήν την περίπτωση, η λογική της σχηματοποίησης είναι ισχυρή. (www.zaha-hadid.com)

Η βιβλιοθήκη του Delft, σχεδιασμός του γνωστού αρχιτεκτονικού γραφείου Mecanoo, ακολουθεί την συνήθη ολλανδική οδό της ένταξης της αρχιτεκτονικής στο πολύτιμο ολλανδικό τοπίο. Είναι γνωστό το ενδιαφέρον των Ολλανδών για το τοπίο. Η συγκεκριμένη αρχιτεκτονική πρόταση έρχεται να το επιβεβαίωσει. Αν και η βιβλιοθήκη του Delft βρίσκεται μέσα σε οργανωμένο πολεοδομικό περιβάλλον (πιο συγκεκριμένα στην πανεπιστημιούπολη, κοντά στη γνωστή ολλανδική αρχιτεκτονική σχολή), η γειτνίαση με ένα φυσικό περιβάλλον που διατηρεί έντονα χαρακτηριστικά, ευαισθητοποίησε τον σχεδιασμό του γραφείου Mecanoo προς τη λογική της ήπιας παρέμβασης. Η βιβλιοθήκη σε ένα κομμάτι της βρίσκεται μέσα στο έδαφος. Η μεγάλη κεκλιμένη επιφάνειά της, επιτρέπει την χρησιμοποίησή της με τέτοιο τρόπο, ώστε να είναι έντονος ο ρόλος της. Η κορύφωσή της δίνει την δυνατότητα δημιουργίας μιας τεχνητής κορυφής, ενός μικρού τεχνητού λόφου μέσα στο επίπεδο ολλανδικό τοπίο, επαναδιαμορφώνοντας με αυτόν τον τρόπο, την αστική κορυφογραμμή του Delft. (www.mecanoo.com)

Τέλος, θα μπορούσαμε να αναφερθούμε σε αρχιτεκτονικές προτάσεις για το ελληνικό τοπίο, όπως της ομάδας oneoff architeture για τον κυκλοφοριακό κόμβο του Σταυρού και την πρόταση της ίδιας ομάδας για την οργάνωση του τοπίου στους πρόποδες του Λυκαβηττού. Σε αυτές τις προτάσεις, επιχειρείται να αναμορφωθεί η παγιομένη αρνητική σχέση του Έλληνα με το τοπίο, ειδικά με το τοπίο μέσα ή στα όρια των αστικών συγκροτημάτων. Μέσα από τέτοιου είδους αρχιτεκτονικές προτάσεις μπορεί να γίνει μια επανα-ανάγνωση του τοπίου και των αστικών υπαίθριων χώρων κάνοντας χρήση νέων εργαλείων ανάλυσης και σύνθεσης αυτών των χώρων. Πιο συγκεκριμένα, μέσα από τη πρόταση στο Σταυρό Μεσογείων, επιχειρείται να μετατραπεί ο «μη-τόπος» κατά Auge σε πύλη, είσοδο της πόλης, κάνοντας χρήση συγκεκριμένων τεχνητών αναδιπλώσεων του εδάφους. Στην περίπτωση του Λυκαβηττού, γίνεται προσπάθεια ένας περιθωριοποιημένος, μη κτισμένος φυσικός χώρος της αθηναϊκής πόλης να ενταχθεί στη ζωή της πόλης και να αξιοποιήσει την προνομιακή γειτνίασή του με τον φυσικό πνεύμονα του Λυκαβηττού.

Όπως γίνεται φανερό από τις παραπάνω προτάσεις, δεν γίνεται μια συμβατική προσέγγιση του τοπίου, αποκλείοντας την όποια αρχιτεκτονική παρέμβαση ή την όποια χρήση. Επιχειρείται από τους αρχιτέκτονες, με την χρήση των συμβατικών αρχιτεκτονικών εργαλείων της σύνθεσης αλλά και με την ανακάλυψη νέων, πιο αποτελεσματικών, να προσδιοριστεί η σχέση της αρχιτεκτονικής με το τοπίο. Στόχος να μην είναι η αρχιτεκτονική μέρος του προβλήματος αλλά κομμάτι μιας δημιουργικής και ποιοτικής λύσης.